IMG 3554 2  IMG 6019 filtered  Obraz 185  Obraz 133

        

Programy hodowlane realizowane w kraju

Poniższy artykuł jest cześcią opracowania "Strategia odbudowy i rozwoju produkcji trzody chlewnej w Polsce do roku 2030" 

praca zbiorowa pod redakcją Tadeusza Blicharskiego i Anny Hammermeister

Warszawa 2013

 
 

 

Duże znaczenie w całym procesie produkcji tuczników mają prace dotyczące genetycznego doskonalenia pogłowia świń. Obejmują one szereg działań związanych z oceną zwierząt, przeprowadzaniem selekcji w wyniku której pozostawi się osobniki przeznaczone na rodziców następnego pokolenia (tzw. remont stada), właściwego ich doboru, prowadzenia odpowiedniej dokumentacji itp. Działania te ujęte są, w tzw. programach hodowlano-produkcyjnych a realizowane przez związki hodowców, firmy hybrydowe lub inne organizacje. Niezależnie od tego, jaki podmiot realizuje program, zawsze ma on podobną strukturę. Doskonalenie genetyczne bowiem obejmuje tylko część populacji objętej programem. Taki tok postępowania wynika stąd, że koszty związane z prowadzeniem prac hodowlanych wymagają znacznych nakładów pieniężnych i gdyby prowadzono je na całej populacji, ich wielkość mogłaby przekroczyć zysk, jaki otrzyma w wyniku poprawy genetycznej zwierząt.

Wydzielona część populacji podlegająca doskonaleniu jest rożnie nazywana. W firmach hybrydowych nazywana jest populacją prarodzicielską, w Krajowym Programie Hodowlanym realizowanym przez Polski Związek Hodowców i Producentów Trzody Chlewnej „POLSUS", hodowlą zarodową. W wyniku prowadzonych prac hodowlanych uzyskuje się zwierzęta, których wartość genetyczna determinuje uzyskanie wysokich parametrów użytkowych. Rozprowadzane z tych stad loszki i młode knury są nośnikami tego postępu do stad produkcyjnych (chowu masowego), których celem jest produkcja materiału rzeźnego.

Struktura krajowego programu hodowlanego jest w zasadzie dwustopniowa. Pierwszy stopień stanowi hodowla zarodowa, drugi pogłowie produkcyjne, zwane też chowem masowym. Hodowla zarodowa składa się z dwóch części. Pierwsza obejmuje stada, które produkują knurki i loszki, druga tylko loszki.

Można to przedstawić w formie trójkąta (rys.1), którego poszczególne części pola będą obrazowały wielkość populacji loch poszczególnych szczebli. W schemacie podstawę trójkąta zaznaczono linią falowaną, gdyż aby ta część – obrazująca pogłowie produkcyjne - była w odpowiedniej proporcji do pozostałych szczebli, podstawa ta powinna być znacznie niżej.

Rysunek 1. Schemat hodowli i produkcji według programu realizowanego przez Polski Związek Hodowców i Producentów Trzody Chlewnej „POLSUS"

struktura hodowlana w Polsce

W roku 2011 wyprodukowano w kraju 19,6 mln tuczników, z czego ponad 60% w wyniku Krajowego Programu Hodowlanego, realizowanego przez „POLSUS". Jest to zatem program, który w zasadniczy sposób rzutuje na jakość materiału rzeźnego w Polsce. Jak wynika z załączonego schematu, w roku 2011 objęto nim 546,1 tys. loch. Taka liczba loch znajdowała się bowiem w stadach (zarodowych), w których prowadzono prace hodowlane i stadach (produkcyjnych), które do produkcji tuczników używały knurów (oraz częściowo loszek) otrzymywanych w ramach prog

ramu. Hodowla zarodowa obejmowała 13,6 tys. loch (populacja aktywna), co stanowiło około 2,5% całego stanu loch objętych programem.
Jak już zaznaczono, prace dotyczące doskonalenia posiadanego w programie pogłowia realizowane są w pierwszym stopniu, a właściwie w wydzielonej jego części. Obejmuje on pogłowie wszystkich ras, stanowiące w programie komponenty wykorzystywane w krzyżowaniu towarowym. Doskonalone są one w wyniku selekcji, w oparciu o wszystkie możliwe informacje, uzyskiwane z oceny prowadzonej w fermach, jak też w stacjach kontroli. Przyjmuje się, że w ciągu roku zostało wyselekcjonowanych około 18 tys. knurków (3 knurki w roku od 6 tys. loch), co stanowi 25% ogólnej liczby knurków wyprodukowanych od tej populacji loch w roku 2011. Z tej liczby knurków około 200 sztuk (1,1%), o najwyższej wartości hodowlanej, przeznaczonych było na remont własny i około 250 sztuk (1,4%) na remont w stadach zarodowych produkujących loszki. Pozostałe 17 550 zwierząt zostało sprzedanych do ferm produkcyjnych.

Niższą intensywność selekcji założono w przypadku loszek. W roku 2011 wyselekcjonowano około 48 tys. sztuk (67% ogólnej liczby loszek), z czego około 3000 (4,2%) najwartościowszych zwierząt przeznaczono na remont własny, a około 3730 sztuk (4,8%) na remont stad loch produkujących loszki. Reszta loszek (około 44050 sztuk) czystorasowych została sprzedawana do ferm produkcyjnych (rys. 2).

W fermach zarodowych produkujących loszki utrzymywany jest również materiał czystorasowy, a remont stada loch powinien być (jak to wyżej zaznaczono) przeprowadzony z materiału wyprodukowanego w fermach produkujących loszki i knurki. Głównym zadaniem tych ferm jest natomiast produkcja loszek, szczególnie mieszańcowych, stanowiących remont stad produkcyjnych.

Jak wynika z przedstawionego schematu, przyjęto, że co roku w stadach zarodowych będzie wymieniane 50% pogłowia, aby tym samym odstęp pomiędzy pokoleniami wynosił 2 lata, co daje gwarancję otrzymania odpowiedniego postępu genetycznego w określonym okresie czasu. Aby była możliwość realizacji tych zadań, hodowla zarodowa obejmuje stada posiadające możliwie dużą liczbę loch (zakłada się min. 50 loch stada podstawowego). Wszystkie stada są objęte oceną przyżyciową cech tucznych i rzeźnych, a cześć z nich oceną stacyjną. Należy również zaznaczyć, że w ramach programu realizowane jest też krzyżowanie towarowe. W związku z tym, część stad produkuje loszki i knurki czystorasowe a część mieszańce, głównie loszki. W ramach stad stanowiących hodowlę zarodową produkuje się więc materiał, który w fermach produkcyjnych ma dawać tuczniki mieszańce, u których zwiększenie wartości cech użytkowych uzyska się w wyniku heterozji.

Rysunek. 2. Rozprowadzenie materiału hodowlanego w programie realizowanym przez Polski Związek Hodowców i Producentów Trzody Chlewnej „POLSUS" (dane liczbowe dotyczą 2011 roku)

rozprowadzenie materiału genetycznego Polsus

Podsumowując można stwierdzić, że całość zabiegów hodowlanych w fermach zarodowych sprowadza się do wyprodukowania komponentów do krzyżowania, a mianowicie:

• komponentu ojcowskiego – knurów charakteryzujących się wysokimi przyrostami dziennymi masy ciała, dobrym wykorzystaniem paszy na 1 kg przyrostu, wysoką zawartością mięsa w tuszy o odpowiedniej jakości,

• komponentu matczynego – loch charakteryzujących się dużymi przyrostami dziennymi masy ciała, dobrym wykorzystaniem paszy na 1 kg przyrostu, dobrym umięśnieniem, a szczególnie wysokimi parametrami użytkowości rozpłodowej.

Wymienione komponenty otrzymywane są na bazie ras czystych: wielkiej białej polskiej, polskiej białej zwisłouchej, duroc, pietrain i hampshire.
Jak już wspomniano, w hodowli zarodowej dąży się do skrócenia okresu między pokoleniami, gdyż jest to korzystne ze względu na uzyskanie dużego postępu hodowlanego (genetycznego). Dotyczy to głównie cech charakteryzujących wartość tuczną i rzeźną.

W przypadku cech rozpłodowych przeprowadzanie częstego remontu stada nie daje możliwości oceny jednej z ważniejszych cech, jaką jest długowieczność loch. Należy zaznaczyć, że w ostatnim okresie czasu zwraca się uwagę na to, aby okres produkcyjny lochy w chowie masowym był możliwie najdłuższy, bowiem istnieje w ten sposób możliwość obniżenia kosztów produkcji prosiąt. Zatem do ferm produkcyjnych powinny być przekazywane z hodowli zarodowej loszki (komponent matczyny), których matki charakteryzują się nie tylko dużą ilością urodzonych prosiąt w miocie, o odpowiedniej masie ciała, ale też długoletnią produkcją. W związku z tym, korzystniej jest zwiększyć okres użytkowania loch do 6 lub 7 miotu i pozostawić na remont loszki pochodzące od matek, które charakteryzowały się wysokimi wskaźnikami użytkowości rozpłodowej.
Najbardziej racjonalne z punktu widzenia postępu hodowlanego, w aspekcie przydatności czysto rasowych zwierząt do krzyżowania, jest produkowanie potomstwa mieszańcowego z pierwszych i drugich miotów. Na podstawie wyników uzyskanych w tych miotach, wybiera się najlepsze lochy na matki następnego pokolenia i kryje je w czystości rasy, w celu uzyskania potomstwa przeznaczonego na remont stada. Po uzyskaniu zwierząt na remont, kolejne kojarzenia mogą być realizowane w krzyżowaniu lub w czystości rasy, stosownie do popytu na materiał hodowlany.
Oprócz świń z Krajowego Programu Hodowlanego w Polsce fermom produkcyjnym oferowane są loszki i knurki z komercyjnych programów hodowlanych. Programy te realizowane są przez firmy:

• Hypor. Holenderska firma wchodząca w skład grupy Nutreco, obecna w Polsce od 1999 roku.

• JSR-Eco Pig. Firma działająca głównie w Wielkiej Brytanii, w Polsce obecna od roku 1998.

• Pen Ar Lan. Firma wywodząca się z Francji, działa w Polsce od 1998 roku.

• PIC. Komercyjna międzynarodowa firma, działa na polskim rynku od 1994 roku.

Polskie prawo jest zgodne z założeniami ustawodawstwa europejskiego i umożliwia otwieranie i prowadzenie rejestrów przez firmy hodowlane. Ograniczenie sprzedaży hybrydowego materiału hodowlanego z tych firm, wynika przede wszystkim z jego relatywnie wysokich cen. Jednak intensywne działania marketingowe sprzyjają rozwojowi sprzedaży i produkcji. Niewątpliwą przewagą hodowlanych firm komercyjnych jest oferowanie dużych stawek loszek remontowych, do zasiedlania dużych ferm. Dla nabywców ważne są także różne formy gwarancji płodności oferowanych zwierząt. Wydaje się, że pod względem użytkowości świnie z programów niewiele lub wcale nie przewyższają odpowiedników z Krajowego Programu Hodowlanego. Jednak dobrze zorganizowana ochrona zdrowia świń hybrydowych i właściwy marketing powodują, że udział tych firm na krajowym rynku stale rośnie.

Trudno jest określić wielkość pogłowia objętego programem firm hybrydowych. Ulega ono bowiem dużym wahaniom, a przez same firmy nie jest szczegółowo określane. Można jednak sądzić, że oddziaływanie ich na produkcję tuczników w Polsce jest znaczące. Analizując wielkość pogłowia loch posiadanych w kraju można jednak stwierdzić, że znaczna ich część pozostaje poza jakimkolwiek programem. Przez wielu producentów bowiem, zabiegi związane z doskonaleniem posiadanego pogłowia nie są podejmowane. Wiąże się to z niewielką skalą prowadzonej przez nich produkcji tuczników. Należy zaznaczyć, że w posiadaniu takich producentów – utrzymujących od 1-4 loch stada podstawowego znajduje się około 300 tys. loch.